Filtr mineralny czy chemiczny, SPF 30 czy 50? Co oznaczają oznaczenia, i ile trzeba go nałożyć.

Uczę się na technika usług kosmetycznych, i częste pytanie brzmi, który filtr przeciwsłoneczny jest lepszy: mineralny czy chemiczny. Krótka odpowiedź: oba są filtrami UV, jeśli dana substancja aktywna została dopuszczona na danym rynku, choć szczegóły dopuszczenia różnią się między urzędami. W Stanach Zjednoczonych obecnie obowiązujące przepisy uznają 16 substancji filtrujących UV (w tym tlenek cynku i dwutlenek tytanu) za ogólnie bezpieczne i skuteczne. Ta lista się zmienia. Amerykański urząd ds. leków (FDA) w ostatecznym rozporządzeniu z 10 września 2026 roku wycofuje z niej ze względów bezpieczeństwa dwie substancje, PABA i salicylan trolaminy; rozporządzenie wchodzi w życie najwcześniej rok po publikacji. We wcześniejszej propozycji z 2021 roku FDA prosi o więcej danych dla kolejnych 12 filtrów organicznych (w tym awobenzonu i oktokrylenu), bo są coraz częściej używane, i pojawiły się nowe informacje o ich możliwym ryzyku. To na razie propozycja, nie decyzja obowiązująca.5 Przegląd Breakell i współpracowników z 2024 roku ocenia zatwierdzone filtry UV jako bezpieczne.1 Według zalecenia Komisji Europejskiej z 2006 roku badania epidemiologiczne wskazują, że stosowanie filtra przeciwsłonecznego może zapobiegać niektórym typom raka skóry.3 (Bardziej szczegółowy, świeższy przegląd dowodów dotyczących czerniaka znajdziesz w artykule o promieniowaniu UV.) Różnica polega na tym, JAKA substancja trafia na skórę.

Filtr mineralny (nieorganiczny) zawiera tlenek cynku i/lub dwutlenek tytanu, filtr chemiczny (organiczny) cząsteczki na bazie węgla, jak awobenzon czy oktokrylen. Częsty mit głosi, że filtr mineralny tylko odbija światło, jak lusterko. Według badania z 2016 roku, opartego na laboratoryjnych pomiarach optycznych (większość autorów to pracownicy producenta filtrów przeciwsłonecznych, firmy Johnson & Johnson), odbicie tlenku cynku i dwutlenku tytanu w całym zakresie UV wynosi średnio tylko 4-5%, a większość ochrony pochodzi z absorpcji, nie z odbicia czy rozpraszania.6 Przegląd Breakell i współpracowników wciąż jednak używa tradycyjnego opisu „odbija i rozprasza” dla filtrów fizycznych.1 Temat więc nie jest zamknięty, ale na przewagę absorpcji istnieje bezpośredni pomiar.

Co z tego wynika: filtr fizyczny i chemiczny to dwie osobne rodziny substancji; w skuteczności ochrony żaden nie jest wyżej od drugiego, jeśli jest ich wystarczająco dużo. Wybór dotyczy raczej tego, która konsystencja i który pasuje do twojej skóry.

Widać to na liście składników (INCI). Jeśli na początku listy jest tlenek cynku (zinc oxide) lub dwutlenek tytanu (titanium dioxide), to filtr mineralny. Jeśli na liście widzisz nazwy takie jak awobenzon, oktokrylen, homosalat, oktisalat, trzymasz w ręku filtr chemiczny. Są produkty, które zawierają oba rodzaje filtrów w jednej formule.1 Na tę wskazówkę rozpoznawczą nie znalazłem pierwotnego źródła klinicznego, podaję ją jako praktyczną poradę: lista składników jest najbardziej wiarygodnym sygnałem, nie napis „fizyczny” czy „chemiczny” na opakowaniu.

Tekstura też coś sugeruje, ale niewiarygodnie: filtry mineralne mają tendencję do pozostawiania białego śladu na skórze, chemiczne zwykle są bardziej przezroczyste. To kwestia formulacji, nie reguła, dlatego ostatecznym pewnym znakiem pozostaje lista składników.

Co z tego wynika: patrz na listę składników, nie na sformułowania na opakowaniu; sama nazwa tlenku cynku i dwutlenku tytanu zdradza, że produkt zawiera filtr mineralny.

Nie ma na to dowodu, choć według przeglądu z 2024 roku celowanych danych o rakotwórczości jest mało.1 Ten lęk narósł z dwóch osobnych wiadomości. Pierwsza, że część chemicznych filtrów UV przenika przez skórę do krwi: zmierzyły to dwa badania amerykańskiego urzędu ds. leków (FDA), w drugim już po jednorazowej, obfitej dawce nałożonej na całe ciało.1011 Próg, który przekroczono, to próg ostrożnościowy, który nakazuje dalsze badania, nie poziom zmierzonego szkodliwego działania, a sami autorzy stwierdzają, że to nie powód, by rezygnować z filtra przeciwsłonecznego.1011

Druga, że w 2021 roku niezależne laboratorium znalazło w kilku partiach filtrów przeciwsłonecznych benzen, zanieczyszczenie rakotwórcze, zarówno w sprayu, jak i w lotionie, w tym w jednym czysto mineralnym lotionie z tlenkiem cynku.12 To był błąd produkcyjny, nie właściwość filtrów UV.

Jeśli martwisz się o wchłanianie, filtr mineralny omija ten problem, bo pozostaje na powierzchni skóry. W takim wypadku warto wybrać formę kremu lub lotionu, bo komitet bezpieczeństwa UE (SCCS) zaleca ostrożnościowo, by tlenek cynku i dwutlenek tytanu w formie nano nie trafiały do sprayu, który można wdychać.1 Codzienne stosowanie filtra przeciwsłonecznego wspiera natomiast badanie randomizowane na 903 osobach, trwające 4,5 roku: u nakładających go codziennie zmierzono mniej starzenia się skóry niż u stosujących go okazjonalnie.9 Żadna z powyższych dwóch obaw nie daje argumentu o podobnej sile za rezygnacją z filtra przeciwsłonecznego.

SPF (współczynnik ochrony przeciwsłonecznej) mierzy, ile razy dłużej trwa, zanim skóra posmarowana filtrem przeciwsłonecznym się poparzy, w porównaniu do skóry bez filtra; pomiar wykonuje się według normy ISO 24444, z 2 miligramami filtra na centymetr kwadratowy.2 Według Amerykańskiej Akademii Dermatologii SPF30 zatrzymuje 97 procent promieniowania UVB4; wartość około 98 procent dla SPF50 wynika ze wzoru na odfiltrowaną część UVB (1 minus 1 przez SPF), nie z bezpośredniego pomiaru. Między tymi dwiema liczbami na papierze różnica to jeden punkt procentowy, ale według zalecenia Komisji Europejskiej ochrona przed oparzeniem rośnie liniowo z liczbą, z czego wynika, że SPF50 chroni przed oparzeniem około 1,7 raza lepiej niż SPF30 (50/30, wartość wyprowadzona); powyżej 50 przyrost nie jest już jednak istotny.3

To, co naprawdę decyduje o tym, ile ochrony dostajesz, to nałożona ilość, i to liczy się w obie strony. Zalecenie Komisji Europejskiej z 2006 roku stwierdza: jeśli nałożona ilość filtra przeciwsłonecznego spadnie do połowy w stosunku do referencyjnych 2 miligramów na centymetr kwadratowy, faktyczna ochrona może spaść nawet o dwie trzecie.3 Oznacza to, że cienko nałożony SPF50 w praktyce może chronić mniej niż grubo nałożony SPF30. Jednocześnie AAD stwierdza też, że ponieważ wiele osób i tak nakłada tylko 20-50 procent potrzebnej ilości, użycie produktu o wyższym SPF częściowo równoważy to niedosmarowanie.4

Co z tego wynika: z tych dwóch czynników ilość działa silniej, ale przez to wyższa liczba SPF też nie jest zbędna, bo w praktyce większość nakłada za mało, i wtedy wyższa liczba służy jako ochrona rezerwowa.

SPF informuje głównie o promieniowaniu UVB, tym, które powoduje oparzenie słoneczne.3 UVA jest jedną z przyczyn przedwczesnego starzenia się skóry, i ma osobny pomiar.3 Okrągłe oznaczenie UVA wprowadziło europejskie stowarzyszenie przemysłu kosmetycznego (dziś Cosmetics Europe), by wskazać, że produkt spełnia zalecenie Komisji Europejskiej z 2006 roku: ochrona UVA wynosi co najmniej jedną trzecią wartości SPF podanej na opakowaniu, a filtrowanie sięga wystarczająco daleko w stronę dłuższych fal UVA.37

Na filtrach azjatyckich, głównie koreańskich i japońskich, zobaczysz oznaczenie PA (jest też na serum SKIN1004 w moim sklepie, z oznaczeniem PA++++). Wprowadziło je w 1995 roku japońskie stowarzyszenie przemysłu kosmetycznego. Plusy pokazują, ile razy więcej UVA potrzeba na skórze z nałożonym filtrem, żeby zaczęła trwale ciemnieć, niż na gołej skórze: PA+ 2-4 razy, PA++ 4-8 razy, PA+++ 8-16 razy, PA++++ co najmniej 16 razy.8

Oba oznaczenia pochodzą z pokrewnego pomiaru, ale mówią co innego: PA podaje wielkość ochrony UVA, okrąg mówi, czy ta wielkość jest wystarczająca w stosunku do SPF. Zdroworozsądkowo wynika z tego tylko tyle, że o produkcie SPF 50 z oznaczeniem PA++++ nie wiadomo na pewno, na podstawie samego znaku, czy osiąga europejską proporcję, bo dolna granica PA++++ jest nieco niższa niż jedna trzecia SPF 50; to moje własne wyliczenie.

Co z tego wynika: sama liczba SPF nic nie mówi o ochronie UVA. Na produkcie europejskim daje o niej pewien obraz okrąg, na azjatyckim znak PA, i oba są dobrym znakiem, jeśli tam są.

Pomiar laboratoryjny wykonuje się z 2 miligramami filtra przeciwsłonecznego na centymetr kwadratowy, co dla przeciętnej dorosłej osoby na całe ciało oznacza około 36 gramów, co zalecenie Komisji Europejskiej podaje jako ilość 6 łyżeczek do herbaty.3 Ta liczba dotyczy CAŁEGO CIAŁA. Według zalecenia Amerykańskiej Akademii Dermatologii na twarz warto nałożyć co najmniej 1 łyżeczkę (ilość odpowiadającą w przybliżeniu długości palca wskazującego i środkowego).4 To zalecenie AAD, nie wartość wyprowadzona przeze mnie z laboratoryjnego odniesienia 2 mg/cm².

Według zalecenia Komisji Europejskiej większość użytkowników nakłada mniej, niż zmierzono w laboratorium.3 Moja własna, zdroworozsądkowa interpretacja z tego: lepiej nałożyć hojnie niż oszczędnie, nawet jeśli wydaje się to dużo, i nie zapomnieć o uszach, szyi i linii włosów.

Co z tego wynika: według zalecenia AAD na twarz powinna trafić co najmniej 1 łyżeczka, ale to nie zmierzone laboratoryjnie optimum; z tych dwóch czynników ilość działa silniej, a ponieważ zwykle nakłada się mniej, niż użyto do pomiaru, wyższy faktor częściowo to równoważy.

Powodem ponownego nakładania jest rozdźwięk między metodologią pomiaru a rzeczywistym użyciem. Zalecenie Komisji Europejskiej stwierdza, że zmniejszenie nałożonej ilości zmniejsza ochronę w stopniu nieproporcjonalnie większym niż samo zmniejszenie ilości.3 Pocenie się, wycieranie się ręcznikiem i zanurzenie w wodzie mogą zmniejszyć grubość warstwy; ponowne nałożenie uzupełnia tę stratę. Zalecenie Amerykańskiej Akademii Dermatologii sugeruje ponowne nakładanie mniej więcej co dwie godziny, a także po pływaniu lub poceniu się.4 To zalecenie, nie wynik pomiaru wyprowadzony z konkretnego badania.

Co z tego wynika: nałożona ilość w ciągu dnia się zmniejsza, ochrona spada bardziej niż proporcjonalnie do tego, a ponowne nałożenie uzupełnia tę stratę.

To praktyczne pytanie o kolejność, na które punkt wyjścia daje zasada ilości Komisji Europejskiej: żeby osiągnąć zmierzone SPF, filtr przeciwsłoneczny musi leżeć na skórze w grubości zbliżonej do ilości testowej (2 mg/cm²).3 Z tego, jako własną interpretację, wnioskuję, że warto nakładać go po pielęgnacji (oczyszczanie, nawilżanie), ale przed makijażem: makijaż kładzie na filtrze cienką warstwę, pod którą trudniej skontrolować, czy nałożono go wystarczająco grubo. To moje zalecenie co do kolejności, nie dosłowna treść zalecenia UE.

Na to, czy makijaż z samym oznaczeniem SPF (podkład, puder) zastępuje osobno nałożony filtr przeciwsłoneczny, nie znalazłem dokładnego źródła; ze względu na zasadę ilości (do zmierzonego SPF potrzeba 2 mg/cm²) mało prawdopodobne jest, żeby cienko nałożony makijaż dał tę samą ilość, ale piszę to jako własną interpretację, nie zmierzony fakt.

Co z tego wynika: filtr przeciwsłoneczny nakładaj po pielęgnacji skóry, przed makijażem; jeśli twój makijaż też zawiera SPF, traktuj to jako dodatek, nie zamiennik filtra przeciwsłonecznego.